Իմ ուշադրությունը գրավեց monumentwatch.org կայքի հրապարակումը, որը վերլուծում է Ադրբեջանի կողմից իրականացվող բնակեցման քաղաքականությունը՝ օկուպացված Արցախի տարածքում։
Ինչպես նշվում է, Ադրբեջանի կառավարությունը 2022 թվականից սկսած իրականացնում է «օկուպացիայից ազատագրված տարածքներ մեծ վերադարձի» ծրագիրը, որի էությամբ ադրբեջանցիներին «վերաբնակեցնում են» ոչ թե ազատագրված, այլ պատմական հայկական տարածքներում։ Այս քաղաքականությունը, փաստորեն, նպատակ ունի բնակեցնելու Արցախը ադրբեջանցիներով։
Այս քաղաքականության ակտիվացումը հատկապես նկատելի է դարձել 2023 թվականից հետո, երբ Ադրբեջանը վերահսկողության տակ վերցրեց ամբողջ Արցախը, ինչի հետևանքով հայ բնակչությունը բռնի տեղահանվեց։
Հատկանշական է, որ ադրբեջանական կողմը բնակեցման համար առաջին հերթին ընտրում է նախկինում զուտ հայաբնակ բնակավայրեր, որտեղ երբևիցե ադրբեջանցի բնակչություն չի եղել։ 2024-2025 թվականների ընթացքում բնակեցվել են Մարտակերտի շրջանի Վանք, Հոռաթաղ, Ներքին Հոռաթաղ, Քոլատակ, Հաթերք, Չափար, Դրմբոն գյուղերը, Մարտունու շրջանի Մարտունի քաղաքը, Կարմիր Շուկա, Սոս գյուղերը, Հադրութի շրջանի Հադրութ քաղաքը, Ասկերանի շրջանի Այգեստան, Պատարա, Աստղաշեն, Խաչեն, Նորագյուղ, Խնապատ, Խնածախ, Շոշ գյուղերը, ինչպես նաև Ստեփանակերտ քաղաքի արվարձան Կրկժանը։
Այս գործընթացը, ըստ հեղինակի, ոչ թե պարզապես բնակեցում է, այլ «ադրբեջանականացման» քաղաքականություն, որի շրջանակում բնակավայրերին տրվում են նոր, ադրբեջանական անուններ, և փորձվում է ստեղծել նոր պատմություն, որտեղ հայկական մշակութային և պատմական ներկայությունը բացառվում է։
Հատկապես նշվում է Խաչենի դեպքը, որը համարվում է Արցախի պատմամշակութային սիրտը։ Դրանում բնակեցված ադրբեջանցիներին, ըստ հեղինակի, ուղղակի բնակեցնում են հայկական տներում, որոնք վերանորոգվել են Ադրբեջանի կառավարության կողմից և ներկայացվում են որպես «նորակառույց»։ Նույն ճանապարհով են ներկայացվում խորհրդային և Արցախի Հանրապետության տարիներին կառուցված դպրոցները, մանկապարտեզները և բնակելի շենքերը։
Հեղինակը նաև նշում է, որ «վերաբնակեցված» ադրբեջանցիներին Ադրբեջանի կառավարությունը ներկայացնում է որպես «վտարված տեղաբնիկներ», ինչը հակասում է իսկական փաստերին։ Ըստ հեղինակի՝ առկա են խորհրդային տարիներին կազմված փաստաթղթեր, որոնք ապացուցում են, որ վերաբնակեցված գյուղերում ադրբեջանական բնակչություն ոչ միայն բացակայել է, այլև ոչ մի անգամ չի եղել։
Այս քաղաքականության հետևանքով սպառնալիքի տակ են հայտնվել նաև բնակավայրերում գտնվող պատմամշակութային կոթողները, հուշարձանները և գերեզմանատները։ Օրինակ է բերվում Վանք գյուղի Հայրենական պատերազմի և Արցախյան պատերազմի զոհերի հիշատակին կանգնեցված հուշարձանի քանդումը և տեղում ադրբեջաներեն անվան ցուցանակի տեղադրումը։
Այսպիսով, հեղինակը նկարագրում է ադրբեջանական կողմի կողմից իրականացվող համակարգված քաղաքականություն, որի նպատակը ոչ միայն տարածքային վերահսկողության ամրապնդումն է, այլև հայկական ժառանգության և ինքնության հիմնարար հիմքերի ոչնչացումը։
